Danh mục công nghệ cao ưu tiên đầu tư: Bước đi chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia

Giới thiệu

Việc Bộ Khoa học và Công nghệ chính thức lấy ý kiến góp ý cho danh mục công nghệ cao được ưu tiên đầu tư phát triển đã thu hút sự chú ý mạnh mẽ từ cộng đồng khoa học, doanh nghiệp và các nhà hoạch định chính sách. Danh mục này không đơn giản là một văn bản hành chính, mà là kim chỉ nam để Việt Nam định hướng nghiên cứu, ứng dụng và đầu tư vào những công nghệ chiến lược trong 5-10 năm tới. Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, một chiến lược công nghệ mang tính quốc gia là điều cốt lõi để thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh toàn diện.

Tầm quan trọng của danh mục công nghệ cao ưu tiên đầu tư

Việc xây dựng danh mục công nghệ cao ưu tiên không chỉ phản ánh tầm nhìn dài hạn của Chính phủ về khoa học và công nghệ, mà còn đóng vai trò là nền tảng để điều phối nguồn lực quốc gia trong phát triển công nghệ. Những lĩnh vực then chốt được nêu bật như trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ sinh học, vật liệu mới và năng lượng tái tạo đều là các trụ cột trong chiến lược tăng trưởng bền vững của nhiều quốc gia phát triển.

Tại Việt Nam, việc xác định rõ các công nghệ được ưu tiên sẽ giúp tạo ra cơ chế chính sách rõ ràng hơn trong hỗ trợ R&D (Nghiên cứu và Phát triển), thu hút đầu tư công – tư, và đặc biệt là tạo điều kiện cho các doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ có định hướng rõ ràng phát triển sản phẩm. Danh mục này sẽ trở thành căn cứ pháp lý quan trọng trong việc phê duyệt ngân sách khoa học công nghệ, ban hành chính sách hỗ trợ thuế, cấp phép dự án và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Những trụ cột công nghệ được định hướng

Trí tuệ nhân tạo và vai trò trung tâm trong chuyển đổi số

AI là lĩnh vực đầu tiên được nêu trong danh mục ưu tiên, phản ánh đúng xu hướng toàn cầu trong chuyển đổi số. Việt Nam hiện đang đứng thứ 6 châu Á về chỉ số sẵn sàng AI theo báo cáo GovAI Index năm 2023. Tuy nhiên, khoảng cách công nghệ với các quốc gia dẫn đầu vẫn còn lớn. Việc ưu tiên đầu tư vào AI sẽ giúp tăng cường khả năng nội tại trong phát triển thuật toán, dữ liệu lớn, giải pháp machine learning chuyên ngành, từ đó tạo ra nền tảng công nghệ số cho nhiều lĩnh vực như chăm sóc sức khỏe, giáo dục, sản xuất thông minh.

Thúc đẩy nghiên cứu cơ bản về AI cũng như ứng dụng thực tiễn sẽ giúp Việt Nam không chỉ làm chủ công nghệ mà còn góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực công nghệ cao – yếu tố then chốt định hình tương lai kinh tế số.

Công nghệ sinh học và giải pháp cho y tế, nông nghiệp bền vững

Trong bối cảnh dân số già hóa và các thách thức về an ninh lương thực, công nghệ sinh học giữ vai trò trung tâm trong đổi mới sáng tạo ứng dụng vào chăm sóc sức khỏe, phát triển giống cây trồng, vật nuôi và quản lý môi trường. Đây là lĩnh vực liên ngành đòi hỏi sự đầu tư bài bản dài hạn.

Việt Nam có tiềm năng lớn trong lĩnh vực này nhờ vào nguồn tài nguyên sinh học phong phú và hệ sinh thái nông nghiệp đa dạng. Việc ưu tiên phát triển công nghệ sinh học có thể tạo động lực lớn cho sự hình thành các doanh nghiệp deeptech trong y học cá thể hóa, vắc-xin thế hệ mới hay vật liệu sinh học thân thiện môi trường.

Vật liệu mới và nền tảng cho công nghiệp công nghệ cao

Trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu, vật liệu mới là yếu tố sống còn quyết định sự đổi mới trong các ngành như điện tử bán dẫn, hàng không, viễn thông và quốc phòng. Vật liệu nano, composite, siêu dẫn hay vật liệu phủ chức năng cao là những lĩnh vực Việt Nam cần bứt phá nếu muốn nâng cao năng lực sản xuất và sáng chế nội địa.

Phát triển vật liệu mới không chỉ nâng cao giá trị sản xuất trong nước mà còn giúp Việt Nam giảm phụ thuộc vào nhập khẩu linh kiện hoặc nguyên liệu đầu vào. Đây cũng là một mắt xích quan trọng trong định hình chuỗi cung ứng công nghệ cao toàn cầu.

Năng lượng tái tạo và định hướng phát triển bền vững

Với cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, năng lượng tái tạo trở thành lĩnh vực mang tính chiến lược của Việt Nam. Việc ghi nhận năng lượng tái tạo vào danh mục công nghệ cao ưu tiên đầu tư là một quyết định đúng hướng, cho thấy Chính phủ đang tăng cường vai trò của chính sách công trong thúc đẩy chuyển dịch sang kinh tế xanh.

Năng lượng mặt trời, điện gió, hydrogen và các giải pháp lưu trữ năng lượng thông minh là những hướng đi then chốt. Các doanh nghiệp Việt cần được hỗ trợ về chính sách, tài chính và công nghệ để phát triển hệ sinh thái năng lượng sạch có năng lực cạnh tranh khu vực.

Chính sách công và vai trò dẫn dắt hệ sinh thái đổi mới

Trong các nền công nghệ phát triển, Chính phủ luôn đóng vai trò kiến tạo – từ đầu tư nghiên cứu cơ bản, định hướng công nghệ đến thiết kế khung pháp lý khuyến khích đổi mới. Việc Bộ Khoa học và Công nghệ tham vấn công khai cộng đồng khoa học doanh nghiệp cho danh mục ưu tiên là bước đi cho thấy sự thay đổi trong cách tiếp cận chính sách – từ đầu kéo truyền thống sang đồng kiến tạo, mở rộng không gian đổi mới sáng tạo.

Ngoài nguồn ngân sách nhà nước, chính sách ưu tiên cần đi kèm với các khung hỗ trợ về thuế, bảo hộ sở hữu trí tuệ, thương mại hóa sản phẩm, phát triển nhân lực công nghệ cao. Quan trọng hơn, việc biến các công nghệ nằm trong danh mục trở thành chương trình quốc gia có tính hành động sẽ quyết định hiệu quả triển khai trong thực tiễn.

Kết luận

Việc xây dựng danh mục công nghệ cao ưu tiên đầu tư không chỉ là một nhiệm vụ kỹ thuật, mà phản ánh tầm nhìn và quyết tâm chiến lược của Việt Nam để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn phát triển mới. Với trọng tâm là các công nghệ lõi như trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, vật liệu mới và năng lượng tái tạo, danh mục này sẽ là kim chỉ nam để điều hướng nguồn lực, hoạch định chính sách và dẫn dắt hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, sự chủ động của chính sách công và sự đồng hành của cộng đồng khoa học – doanh nghiệp sẽ là yếu tố then chốt để Việt Nam không chỉ đi cùng mà vươn lên thành quốc gia sáng tạo công nghệ trong khu vực.